Meer comfort en vertrouwen tijdens medische procedures dankzij PROSA-beleid
Zorg op maat van de patiënt: Het O.L.V. van Lourdes Ziekenhuis in Waregem pakt uit met een ziekenhuisbreed PROSA-beleid voor angst- en stressvrije procedures.
Het ziekenhuis in Waregem neemt een belangrijke stap vooruit met een ziekenhuisbreed PROSA-project. PROSA staat voor Procedurele Sedatie en Analgesie. Pijn, angst en de focus van de aandacht liggen aan de basis van procedurele stress. PROSA speelt via een multimodale comforttherapie gericht in op deze drie domeinen, met als doel traumatische ervaringen zoveel mogelijk te voorkomen. De boodschap is duidelijk: comfortzorg is even essentieel als het medisch handelen zelf.
PROSA is in de eerste plaats een verhaal van respect, verbinding en vertrouwen tussen kind, ouder en zorgverlener. Het gedachtengoed erkent dat angst, pijn en verzet tijdens medische handelingen het gevolg zijn van een samenspel van factoren zoals o.a. de persoonlijke achtergrond van de patiënt, de communicatie, de omgeving en de procedure zelf.
Procedureel leed wordt zwaar onderschat. Ongeveer twee derde van de kinderen ervaart angst bij medische handelingen. Ook bij volwassenen is de impact groot: een derde heeft een vorm van prikangst, waarvan 10% een ernstige stressreactie vertoont.
Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat procedureel leed niet went. Integendeel: het wordt in de loop van de tijd erger, ondermijnt het vertrouwen van kind en ouder in de zorg, en kan leiden tot langdurige traumatische herinneringen. Bewustwording hierover — en er actief iets aan doen — vormen de kern van het PROSA-gedachtengoed.
Het concrete werkkader is het 7P-model: zeven strategieën die samen procedurele comfortzorg mogelijk maken.
1. Procedure personaliseren: Wat betekent deze procedure voor deze patiënt en wat betekent deze patiënt voor deze procedure.
2. Preventie: Is deze procedure (nu) echt nodig? Er wordt geanticipeerd op mogelijke volgende procedures.
3. Psychologie en cognitie: Het reduceren/vermijden van angst en het creëren van vertrouwen door positieve communicatie en gerichte technieken.
4. Proces en omgeving: Een goede voorbereiding is essentieel. Omgevingsfactoren zoals zichtbaar medisch materiaal, onverwachte gebeurtenissen, drukte of fel licht kunnen snel angst uitlokken en moeten worden vermeden. Maar bovenal geldt: het tempo en het verloop van de procedure worden afgestemd op het kind — nooit andersom.
5. Pijntherapie: Topicale pijnstilling is de standaard therapie bij naaldprocedures. De enige uitzondering hierop is een levensbedreigende situatie of als het kind aangeeft het anders te willen. Daarnaast is er ook de Buzzy bee (trilapparaatje) en babycalmine en borstvoeding voor de allerkleinsten.
6. Procedurele sedatie: Afhankelijk van de situatie kan worden gekozen voor minimale sedatie tot anesthesie. Dit gebeurt steeds in combinatie met de andere pijlers van PROSA. Onze nauwe samenwerking met de dienst Anesthesie is hier een absolute meerwaarde.
7. Post-procedure zorg: De procedure stopt niet bij de laatste handeling. Wat er gebeurde is een waardevol leermoment voor kind, ouder én zorgverlener. Gerichte feedback achteraf legt de basis voor de volgende procedure.
De kracht zit in de wisselwerking: geen enkele P staat op zichzelf, en pijnstilling alleen is nooit een garantie voor een succesvolle procedure.
In samenwerking met Prof. Dr. Leroy* werd er op de spoeddienst een PROSA-kamer ingericht. Deze bestaat uit een voorbereidingszone, een comfortzone en een fysisch afgescheiden medische ruimte. De kamer combineert zachte kleuren en verduisterende rolluiken met sfeerverlichting, een verstelbare zetel voor kind en ouder en de mogelijkheid om lachgas, een VR-bril of het groot projectiescherm in te zetten.
Medisch materiaal verdwijnt achter een scherm. De zorgverlener staat niet pal voor het kind, maar neemt een positie in die de verbinding versterkt in plaats van de angst. De zorgverleners leren bewust taalgebruik: ‘Wat kan jij goed stilliggen’ in plaats van ‘Je moet stilliggen’. Ze wekken nieuwsgierigheid op, geven het kind een actieve rol en gebruiken geleide verbeelding om de aandacht van de procedure af te leiden. De ouder wordt hierbij actief betrokken en blijft steeds de vertrouwenspersoon van het kind.
Binnen het Ziekenhuis Waregem is kinderarts Dr. Heidi Devos de drijvende kracht achter het PROSA-project. Dr. Devos combineert medische expertise met een sterk engagement voor kindvriendelijke zorg. Samen met haar collega's en Hendrik Van Steenkiste, de hoofdverpleegkundige van de pediatrie, werkt ze al meer dan vijf jaar intensief aan een pijnbeleid op kindermaat en een aangepaste comfortzorg bij procedures op de afdeling pediatrie. Dr. Devos is ook lid van de PROSA Faculty Vlaanderen.
"Elk kind verdient maximaal comfort tijdens elke procedure. Dwang is onaanvaardbaar en ondermijnt de fundamentele rechten van het kind. We luisteren naar kind én ouder, en maken samen een plan dat werkt."
— Dr. Heidi Devos, kinderarts
Acht zorgverleners van het ziekenhuis volgden een intensieve 3-daagse opleiding in Amsterdam om officieel als lid van het PROSA-team erkend te worden. Het team is bewust multidisciplinair samengesteld, met vertegenwoordiging van pediatrie, spoed, anesthesie en pijnzorg. Dit team komt regelmatig samen om ervaringen te evalueren en de aanpak bij te sturen. Een tweede team van zeven personen is momenteel in opleiding.
Het initiatief wordt volledig gesteund door de directie van het ziekenhuis en wordt momenteel op eigen financiering gedragen, met actieve zoektocht naar externe ondersteuning.
Om het PROSA-gedachtengoed breed te verankeren, organiseerde het team tien opleidingssessies voor alle medewerkers. Naast de verpleegkundigen en artsen werden ook de mensen van het onthaal en de secretariaten, de vrijwilligers en de directie meegenomen in het verhaal. Het doel is niet alleen kennisoverdracht, maar ook cultuurverandering: procedureel leed bespreekbaar maken en zorgverleners concrete handvatten geven.
Het is een filosofie die ziekenhuisbreed wordt ondersteund en uitgedragen. Daarom wordt het PROSA-gedachtengoed in de praktijk niet enkel voor kinderen en jongeren ingezet, maar wordt dit ook uitgebreid naar de volwassen patiënt toe. Elke patiënt heeft immers recht op trauma-vrij handelen met respect, verbinding en vertrouwen als basis. Dit wordt verkregen door een samenspel van farmacologische en niet-farmacologische strategieën. Het PROSA-team kan door alle afdelingen worden ingeschakeld voor advies en ondersteuning.
Het Ziekenhuis Waregem engageert zich om het PROSA-gedachtengoed ziekenhuisbreed te dragen – met trots, maar ook met het besef dat dit slechts het begin is van een groter verhaal. Het ziekenhuis bevindt zich volop in een leertraject. Niet elke procedure zal van meet af aan perfect verlopen, en niet elke patiënt zal dezelfde positieve ervaring beleven. Precies daarom staan continue evaluatie, open communicatie met patiënt en familie, en de bereidheid om te blijven verbeteren centraal.
Dr. Devos beklemtoont: “Voor ons is elke patiënt uniek — met zijn eigen angsten, zijn eigen geschiedenis en zijn eigen manier om met stress om te gaan. PROSA leert ons om daar echt naar te kijken , samen met de patiënt en zijn familie. Niet de procedure staat centraal, maar de persoon dat die procedure moet ondergaan.”
Prof. Dr. Piet Leroy is kinderarts-intensivist op de PICU in het Maastricht UMC+ en medisch directeur van het Kindersedatie team. Daarnaast is hij medisch onderwijskundige en hoogleraar traumavrije zorg aan de School of Health Professions Education van de Universiteit Maastricht, waar hij nauw betrokken is bij het onderwijs aan studenten geneeskunde, huisartsen en kinderartsen in opleiding.
Prof. Dr. Leroy is medeoprichter van het PROSA-kenniscentrum en directeur van het tweejaarlijkse PROSA-congres.
Het PROSA gedachtengoed en logo zijn intellectueel beschermd (www.PROSAnetwork.com)
